به گزارشعدالت خواهان گلستان"تصویری که بسیاری از افراد بالای 30 سال از فروشگاه های تعاونی مصرف قدیمی در ذهن دارند، ترکیبی است از سوله های بزرگ انبار مانند که در آن انواع کالاهای مصرفی مردم به شکل ناامیدکننده ای در قفسه های رنگ و رو رفته چیده شده بود، گویی هدف، نخریدن از این فروشگاه ها بوده است!
البته فروشگاه های تعاونی مصرف، به دلیل کمرنگ تر بودن وجهه انتفاعی آن، شاید انگیزه چندانی هم برای رونق دادن به کارهای خود نداشتند و اعضای فروشگاه های تعاونی صرفا به دنبال تهیه انواع کالاهای مصرفی با هزینه ای پایین تر از قیمت های بازار بودند. این فروشگاه ها در واقع تعاونی هایی بود که در ازای گرفتن کالا برگ، عمدتا کالاهای خوراکی را با مبالغ پایین به خانواده ها ارائه می کرد.
فروشگاه های زنجیره ای به طور کلی با حذف واسطه های غیرضروری می توانند بخشی از هزینه مصرف کننده را کاهش داده و کالاها را با قیمتی پایین تر در اختیار مشتریان قرار دهند. فروشگاه های زنجیره ای در مقایسه با واحدهای توزیع سنتی و خرده فروشی ها، دارای چند مزیت مهم است؛ از جمله این که یک فروشگاه زنجیره ای که از شعب و فروشگاه های متعدد تشکیل می شود، معمولا در تمام واحدهایش، کالاهای تجاری یکسانی را می فروشد؛ خرید فروشگاه در حجم و مقیاس بالایی بوده، بنابراین می تواند در مقایسه با خرده فروشی های کوچک، کالاها را با قیمت پایین تری به فروش برساند و بالاخره این که فروشگاه های زنجیره ای از انواع مختلف تمرکز کالاها و فعالیت های مربوط به آنها بهره می برند.
سابقه فروشگاه های زنجیره ای در ایران
بنابر برخی اطلاعات موجود، سابقه تاسیس فروشگاه های زنجیره ای در ایران به سال 1328 و تاسیس نخستین فروشگاه تعاونی مصرف سپه باز می گردد. سابقه این فروشگاه باعث شده است که هنوز برخی از مردم فروشگاه های زنجیره ای را با عنوان فروشگاه سپه(!) خطاب کنند. پس از آن بود که برخی دیگر از فروشگاه ها از جمله فروشگاه های تعاونی مصرف شهر و روستا و فروشگاه های زنجیره ای کورش در کشور راه اندازی شد.
فروشگاه های کورش که سال 1349 تاسیس شده بود تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی در تهران 14 شعبه تاسیس کرده بود، پس از انقلاب و با تغییر مدیریت آن به فروشگاه های قدس تغییر نام داد. اما سوددهی این فروشگاه ها به اندازه ای نبود که بتواند از پس بازپرداخت وام های دریافتی اش برآید و در نهایت در دهه 70 به تعطیلی کشیده شد. به گفته سیف الله یزدانی، مدیرعامل وقت شرکت فروشگاه های زنجیره ای قدس، در حالی که این فروشگاه ها در دهه 60 سالانه 60 میلیون تومان سودآوری داشت، اما وام های دریافتی خیامی، مدیر سابق این فروشگاه هزینه سالانه ای بالغ بر 250 میلیون تومان به آن تحمیل می کرد که در قبال آن ساختمان های فروشگاه به رهن بانک ها درآمد بود.
به این ترتیب فروشگاه رو به تعطیلی گذاشت. اما شاید یکی از دلایل توفیق نیافتن فروشگاه هایی مانند قدس و شهر و روستا، عقب ماندن از مسابقه روزانه تغییر و تحول در حوزه فروش بود. علاوه بر این باید به مدیریت غیرتخصصی و نیز توجه نکردن به نیازهای ضروری مشتریان به عنوان دیگر عوامل شکست فروشگاه های زنجیره ای نخستین در کشور اشاره کرد.
با این حال در دهه 70 بار دیگر راه اندازی فروشگاه های زنجیره ای این بار با الهام از فروشگاه های بزرگ زنجیره ای جهان که تا همان زمان سهم قابل توجهی از کل خرده فروشی کشورهای توسعه یافته را به خود اختصاص داده بود، در دستور کار دولت و برخی از نهادهای عمومی غیردولتی از جمله شهرداری قرار گرفت. فروشگاه های جدید این بار با شکل و شمایلی جذاب تر و مدرن تر پای به عرصه رقابت گذاشت. فروشگاه رفاه که استارت آن در سال 1374 زده شد اکنون پس از حدود دو دهه فعالیت حدود 125 شعبه در سراسر کشور دایر کرده است. فروشگاه رفاه به واسطه برخورداری از حمایت دولت در همان سال های نخست فعالیت توانست حوزه نفوذ خود را به بسیاری از شهرهای کشور گسترش داده و منحصر به تهران و چند کلانشهر باقی نماند. اما یک دهه بعد ورود فروشگاه های زنجیره ای جدیدتر و مدرن تر به عرصه بازار خرده فروشی ایران، عرصه را بر فعالیت این فروشگاه تنگ کرد.
دیگر فروشگاهی که در این دوره راه اندازی شد، فروشگاه شهروند به ابتکار شهرداری تهران بود که هم اکنون 14 شعبه فعال در تهران دارد. فروشگاه شهروند با وجود ورود رقبای جدیدتر و مدرن تر در سال های اخیر توانسته است بخشی از بازار خرده فروشی را همچنان برای خود حفظ کند که به نظر می رسد بخشی از این موفقیت ناشی از حمایت های مالی شهرداری تهران و بخشی نیز برگرفته از نوآوری های این فروشگاه در فرآیند فروش بوده است.
فروشگاه های جدید
از دهه 80 به این سو، با توجه به مزایای راه اندازی فروشگاه های زنجیره ای و نقش مهمی که این فروشگاه ها می تواند در اصلاح نظام توزیع کشور به عهده داشته باشد، موج جدیدی از فروشگاه های زنجیره ای در کشور شروع به فعالیت کرد. اکنون اگر ساکن کلانشهرها هستید، می توانید با نگاهی به خیابان ها و میدان های اطراف محل سکونت یا کار خود دست کم یکی از این فروشگاه های زنجیره های را مشاهده کنید. فروشگاه هایی مانند هایپر استار که اغلب از ظاهری مدرن و امروزی برخوردار بوده و طیف بسیاری وسیع تری از کالاها نسبت به فروشگاه های قبلی در اختیار مخاطبان خود قرار می دهد. برخی از این فروشگاه ها، اغلب کالاهای خود را با بهای 10 درصد پایین تر از قیمت مصرف کننده به مشتریان عرضه می کنند که همین مساله موجب رضایت بسیاری از مشتریان شده است. این سوپرمارکت های مدرن در کنار بخش فروشگاهی خود، اقدام به تاسیس واحدهای تفریحی و فرهنگی نیز کرده اند که همین امر بر جذابیت آنها افزوده است.
توسعه فروشگاه های زنجیره ای در کشور توسط بخش خصوصی داخلی و خارجی و افزایش رقابت میان این فروشگاه ها برای جذب مشتری بیشتر باعث شده است تا هر روز خلاقیت ها و ابتکارات جدیدی در مدل ها و روش های فروش این شرکت ها به مشتریان عرضه شود.
سیستم های مدرن فروش، اعطای پارکینگ رایگان به مشتریان، پیشنهادهای جذاب خرید، راهنمای خرید، ایجاد فروشگاه های جنبی و دیگر موارد از این دست، از جمله خدماتی است که فروشگاه های زنجیره ای جدید برای جذب هر چه بیشتر متقاضیان به مشتریان خود اعطا می کنند.
فروشگاه های زنجیره ای الکترونیکی
با توسعه روزازفزون الکترونیک و ارتباط الکترونیکی بویژه در بستر اینترنت، مفهوم فروشگاه های زنجیره ای نیز در حال تغییر و تحول است. اگر تا دیروز برای خرید کوچک ترین کالا باید قدم در بازار خاص آن کالا گذاشته و پس از پرس و جوی فراوان می توانستید کالای مورد نظر خود را خریداری کنید، امروز فقط کافی است پشت رایانه نشسته و سری به فروشگاه های زنجیره ای الکترونیکی که تعداد آنها نیز هر روز در حال افزایش است، بزنید تا در آنجا کالای مورد نیاز خود را از انواع وسایل الکترونیکی گرفته تا کفش و لباس و لوازم آرایشی انتخاب و با یک کلیک خریداری کنید. در این فروشگاه ها علاوه بر عرضه انواع کالا و اعلام قیمت آن، مشخصات کامل و دقیقی از آن کالا را می توانید مشاهده کنید و حتی بازخورد مصرف کنندگان قبلی نسبت به آن کالا را نیز به دست آورده و با اطلاع کامل تر اقدام به خرید کنید. پرداخت الکترونیکی وجه نیز به سهولت کار با فروشگاه های زنجیره ای الکترونیکی افزوده است.
فروش الکترونیکی در سال های اخیر به حدی رسیده که شرکت آمازون به عنوان بزرگ ترین فروشگاه الکترونیکی جهان در سال 2013 میلادی به رقم فروشی بالغ 77 میلیارد دلار دست پیدا کرده است که تقریبا برابر دو برابر درآمد فروش نفت ایران در سال جاری است. رونق این فروشگاه ها باعث شده است تا فروشگاه های متعارف و سنتی زنجیره ای نیز به فکر فروش الکترونیک افتاده و سعی کنند از قافله این بازار پردرآمد عقب نمانند. در ایران نیز فروشگاه های زنجیره ای الکترونیکی بسرعت در حال گسترش است و هر روز بر تعداد مشتریان آنها افزوده می شود. این فروشگاه ها برای آن که بتوانند قانونا در فضای مجازی ایران فعالیت کنند باید مجوز خرید و فروش الکترونیک را از وزارت صنعت، معدن و تجارت دریافت کنند.
فروشگاه های زنجیره ای در جهان
سابقه تاسیس فروشگاه های زنجیره ای در جهان به اواسط قرن نوزدهم در آمریکا بازمی گردد. این فروشگاه ها در کشورهای صنعتی بسیار پرنفوذتر و تاثیرگذارتر از کشورهای جهان سومی است و همین امر باعث شده تا نظام توزیع کالا در این کشورها از یک انسجام و نظم بسیار دقیقی برخوردار باشد.
بر اساس تحقیقی که پدرام سلطانی، عضو هیات رئیسه اتاق بازرگانی انجام داده است، به وجود آمدن فروشگاه های زنجیره ای موجب شد تا مفهوم رقابت ـ که تا پیش از آن مفهوم چندانی برای فروشگاه های منفرد خرده فروشی نداشت ـ در این حوزه معنا پیدا کند. فروشندگان محلی در آمریکا، اروپا و دیگر کشورهایی که فروشگاه های زنجیره ای در آنها رواج یافت شاهد این بودند که روز به روز از تعداد مشتریان آنها کم و به تعداد مشتریان فروشگاه های زنجیره ای افزون می شد. از سوی دیگر خود فروشگاه های زنجیره ای نیز که با سرمایه گذاری های کلان و بهره گیری از مدیریت و فنون بازاریابی و فروش روز قصد پیشی گرفتن از یکدیگر را داشتند هر چه بیشتر بر طبل رقابت می کوبیدند. این مسابقه گرچه موجب حذف بسیاری از فروشگاه های کوچک محلی و حتی فروشگاه های زنجیره ای ناکارآمد شد، اما در نهایت به سود مصرف کنندگان و خریداران تمام شد، زیرا آنها بودند که هر روز از کاهش مداوم قیمت ها و ارائه فروش های ویژه و تخفیفات فراوان بهره می بردند.
جالب است بدانید که در سال 1929 یعنی زمانی که رکود بزرگ اقتصادی جهان اتفاق افتاد 22 درصد کل خرده فروشی در آمریکا توسط فروشگاه های زنجیره ای انجام می گرفت. در سال 1997 این نسبت به 60 درصد افزایش یافته بود. این در حالی است که در همین سال طبق برآورد بانک مرکزی فروشگاه های زنجیره ای فقط 0.2 درصد کل فروش بازار ایران را در اختیار داشتند.
برخی از فروشگاه های زنجیره ای از چنان وسعتی فعالیتی برخوردار است که نه تنها دامنه بازار و فروش آنها تمام پنج قاره جهان را در بر می گیرد، بلکه میزان فروش و درآمد این فروشگاه ها نیز در یک سال به تنهایی از تولید ناخالص داخلی چند کشور کوچک و متوسط فراتر می رود. برای درک بهتر این واقعیت کافی است بدانید در حالی که تولید ناخالص داخلی بسیاری از کشورهای جهان در سال حتی به صد میلیارد دلار هم نمی رسد برخی از فروشگاه های زنجیره ای بزرگ در کشورهای آمریکا، آلمان، فرانسه و انگلیس درآمد سالانه ای بیش از صد میلیارد دلار کسب می کنند.
فروشگاه بزرگ وال مارت در آمریکا به عنوان بزرگ ترین فروشگاه زنجیره ای جهان در سال 2013 فروشی بالغ بر 474 میلیارد دلار را به ثبت رسانده است. این فروشگاه از زمان تاسیس تاکنون 6800 شعبه در سراسر جهان دایر کرده است.
سرانجام فروشگاه های زنجیره ای
با این حال به گفته سلطانی، شکل گیری و توفیق فروشگاه های زنجیره ای به شکلی که در کشورهای پیشرفته دنیا وجود دارد نیازمند شرایط و لوازمی است. یکی از این شرایط و لوازم، داشتن اقتصاد آزاد و مبتنی بر بازار است. تاریخچه فروشگاه های زنجیره ای نشان می دهد فروشگاه هایی که مشابه فروشگاه های زنجیره ای در کشورهای بلوک شرق سابق یا کشورهایی با اقتصاد کنترل شده به وجود آمد هیچ گاه نتوانست به موفقیت های هماوردان غربی خود دست یابد. بسیاری از این فروشگاه ها که عموما شکل تعاونی نیز داشت زیانده بود و صرفا با حمایت های دولت سرپا نگه داشته شده بود. این نکته بسیار حائز اهمیت است، زیرا با توجه به هزینه بسیار بالای ایجاد و اداره فروشگاه های زنجیره ای در صورتی که امکان و انگیزه رقابت وجود نداشته باشد عوارض ناکارآمدی و زیاندهی در این مجموعه ها به سرعت بروز می یابد و به ورشکستگی آنها منجر می شود.
در مجموع با وجود توسعه نسبتا زیاد فروشگاه های زنجیره ای در بازار خرده فروشی ایران، این فروشگاه ها هنوز تا رسیدن به جایگاهی که منبع اصلی خرده فروشی محصولات مصرفی در کشور به شمار رود، راه زیادی را در پیش دارند. درست است که تعداد فروشگاه های زنجیره ای در کشور هر روز در حال افزایش است، اما این فروشگاه ها هنوز اغلب فقط در شهرهای بزرگ و کلانشهرها حضور داشته و نظام خرده فروشی مبتنی بر فروشگاه های زنجیره ای هنوز نتوانسته به شهرهای کوچک و متوسط راه پیدا کند. ضمن این که در شهرهای بزرگ نیز فروشگاه های زنجیره ای بیشتر به سبب جذابیت های فرعی و حاشیه ای آن است که تا حدودی موفق به جذب مشتری شده اند. هنوز در شهرهای کوچک و متوسط این فروشگاه های کوچک و حتی کلانشهرهای ایران این فروشگاه های مستقل و محلی است که بار اصلی نظام توزیع کالاهای مصرفی را بر دوش دارد.
با این حال تجربه ورود فروشگاه های زنجیره ای جدید به کشور بویژه در یک دهه اخیر، نشان می دهد که در صورت حمایت قانونی می توان به موفقیت این فروشگاه ها در ایران نیز امیدوار بود.
