عید قربان در ترکمن صحرا

عدالت خواهان گلستان"نکشور ایران به علت تنوع و تکثر قومی و دارای مجموعه ای از آئین ها ، سنتها و آداب مختلف می باشد و به تبع این تکثر قومی و سنتهاست که شاهد برگزاری اعیادی مثل فطر ، قربان ،نوروز ،غدیر خم،پاک،کریسمس و ... در جای جای این سرزمین می باشیم.
حدود دو هفته مانده به عید قربان بازارهای استان گلستان بخصوص شهرهای ترکمن نشین از جنب و جوش خاصی برخوردار شده و پر رونق می شود. به پاس این عید مذهبی ،ترکمنها از پیر و جوان ، دختر و پسر بخصوص کوچکترها سعی می کنند در حد توان و وسع خانواده ، لباسهای نو تهیه کنند و سفره های خود را برای پذیرایی از مهمانان رنگین ترکنند.
دامداران منطقه نیز که از ماه ها پیش گوسفندان خود را برای این روزها پروار کرده اند ، احشام خود را برای فروش به بازار فروش دام شهرهای ترکمن نشین روانه می کنند.
برخی از خیابان ها نیز از چند روز قبل از عید قربان به محل فروش گوسفند و گوساله قربانی تبدیل می شوند.
آداب ویژه عید قربان در ترکمن صحرا
علاوه بر خرید گوسفند قربانی ، شیرینی و تنقلات و لباس نو که کم و بیش در بین تمام مسلمانان مرسوم است ، ترکمن ها آداب و رسوم ویژه ای نیز دارند که بطور خلاصه به آنها اشاره می کنیم.
روز کثر یا (نظافت) : دو روز قبل از عید قربان در بین ترکمنها به کثر یا روز نظافت مشهور است. در این روز زنان و دختران به نظافت منزل و حیاط خود می پردازند، خانه تکانی ، شستن شیشه های در و پنجره ها ، حیاط و حتی پیاده روها از جمله کارهایی است که در این روز انجام می شود.
روز کوکئن: کوکئن نوعی نان روغنی است که ترکمنها به مناسبت های مختلف می پزند.یکی از مهمترین مناسبتهای پخت کوکئن عید قربان است، در این روز کدبانوها و زنان خانه دار علاوه بر کوکئن نان روغنی و شیرینی های مخصوص به نامهای پیشمه ، چاپاتی ، پخته و بین همسایگان و فامیل پخش می کنند، بدین ترتیب از روز قبل از عید به شیرین کردن کام یکدیگر مبادرت می ورزند.
برقرار کردن چاتما و آیلاما: عید روز شادی است و مردم بخصوص کودکان و جوانان باید روحیه ای شاد و پرنشاط داشته باشند. ترکمنها درگذشته های نه چندان دور برای فراهم آوردن این شور و نشاط اقدام به ساختن اسباب تفریح  به نام های چاتما شبیه تاب چند نفره و آیلاما که به صورت دورانی که حول محور خود حرکت می کند، می پردازند و این وسایل با استفاده از چوب و طناب ساخته می شود.در گذشته های دورتر حتی بزرگترها از آن استفاده می کردند ولی امروزه این رسم به علت گسترش شهرنشینی و گرایش مردم به شهرنشینی و از طرفی موزائیک کاری یا بتون ریزی سطح حیاط منازل کم کم در حال فراموشی است و فقط جسته و گریخته در روستاها و حومه شهرها که حالت روستایی خود را حفظ کرده اند برپا می شود که خوردن تاب به اعتقاد این است که در روز عید به طرف آسمان پرواز کنندو از زمین فاصله گرفته و بیشتر برای رضایت خداوند و پرواز روح به آسمان تلاش و کوشش نمایند.
بجای آوردن نماز عید
از نخستین ساعات روز عید قربان مردان ترکمن از نوجوانان گرفته تا جوانان و پیرمردان همه وهمه باهر وسیله ای که در اختیار داشته باشند، حتی پای پیاده و با در دست داشتن جا نمازی «نمازلیق» برای به جای آوردن فریضه بسیار مهم دینی نماز عید عازم محل برگزاری نماز عید به عیدگاه یا به زبان ترکمنی «آیدنماز» که معمولاً در خارج شهر قرار دارد می شوند. درعیدگاه هیاهوی عظیمی برپاست، دهها هزار نفر از مسلمانان سنی مذهب اعم از ترکمن و بلوچ وغیره ... از بخش ها و روستاهای حومه ، به همراه اهالی شهر در محل برگزاری نماز عید گردهم آمده اند. اطراف و اکناف و خیابانهای منتهی بر عیدگاه مملواز انواع اتومبیل و وسائط نقلیه متعلق به نمازگزاران است ، محوطه بزرگ و وسیع عیدگاه در برابر دریای بیکران نمازگزاران احساس کوچکی و حقیری می نماید و تعداد کثیری از نمازگزاران به سبب تنگی جا مجبورند در بیرون از محوطه و در روی جاده منتهی به عیدگاه این مراسم را به جای آورند.
پس از ادای نماز عید، نمازگزاران عید را به یکدیگر تبریگ گفته و با آرزوی قبولی عبادات و طاعات همدیگر به سوی خانه هایشان روان می گردند. نکته بسیار مهمی که در مراسم برگزاری نماز عید نظرها را به خود جلب می کند. این است که عیدگاه همچون سالیان دور هنوز هم بسیار ابتدایی،ساده و بدون کمترین امکانات لازم و ضروری و فقط شامل یک چهاردیواری بزرگ است،بدون هیچگونه سقف یا پوششی و نمازگزاران سالهای پیاپی در زیر آفتاب شدید و گرمای تابستان و گاه نم نم باران نماز عید را به جای آورده اند. حتی کف حیاط هم بتون ریزی نشده و گاه علفهای هرز و تیغ دار سرتاسر آن را پوشانده است.نمازگزاران مجبورند سجاده خود را روی علفها و شنهای ریز و درشت پهن کرده و حدود 2 ساعت و گاهی بیشتر روی قلوه سنگها بنشینند و به خطبه های نماز عید گوش فرا دهند.
احیای سنت ابراهیم خلیل(ع)
نمازگزاران، پس از انجام مراسم نماز عید و برگشتن به منزل با یکایک اعضای خانواده دست داده و عید را تبریک می گویند و سپس به منظور ذبح قربانی (احیای سنت پیامبر عظیم الشان حضرت ابراهیم خلیل الله) به سراغ آن می روند، برای این منظور ابتدا چاله ای در گوشه حیاط کنده و مقداری نمک و زغال در وسط آن قرار می دهند. آنگاه حیوان را کنار چاله آورده رو به قبله و با نام خدا ذبح را شروع می کنند. برای ذبح قربانی ابتدا کسی که قربانی را سر می برد باید از صاحب آن لفظاً اجازه و وکالت بگیرد وبرای این که کار صاحب قربانی یکدست خود را روی حیوان نهاده و بطور شفاهی و شخصاً وکالت می دهد.
ذبح قربانی توسط مردخانه و یاقصاب و با کمک وهمیاری تمامی اهل منزل صورت می گیرد وهر کس بنا به فراخور توان خود کمک می کند.
پس از پوست کندن قربانی و قطعه قطعه کردن گوشت آن، مقداری از گوشت را به صورت خام به فقرا و محتاجان،مقداری را هم بصورت غذای نذری پخته و بین همسایگان و آشنایان تقسیم می کنند و باقیمانده را نیز برای پذیرایی از مهمانان مورد استفاده قرار می دهند.
در ترکمن صحرا؛هر خانواده ای معمولاً یک تا سه قربانی ذبح می کند وهرکسی که استطاعت مالی داشته باشد، در این امر مهم و واجب مذهبی شرکت می کند، گاهی اوقات به جای گوشت گاو،گوساله، وحتی شتر نیز قربانی می شود که این کار نیز قوانین شرعی خاصی دارد. گاو، گوساله و یا شتر را 7 نفر بطور اشتراکی خریده و پس از قربانی کردن، گوشت آن را(حدالامکان تمام اجزا) به طور مساوی بین خود تقسیم می کنند که این عمل در بین ترکمن ها «اوله» گفته می شود.
دید و بازدید پس از مراسم قربانی
پس از اتمام کار که معمولاً تا بعد از ظهر به طول می انجامد دید و بازدیدها شروع می شود که رسم است ابتدا به سراغ بزرگان خانواده و فامیل و سپس به منزل آشنایان و دوستان می روند.
عید قربان در ترکمن صحرا سه روز به طول می انجامد ودر هرسه روز و گاهی بیشتر،در منازل سفره هایی مملو از شیرینی جات، نان های روغنی،میوه؛چای و گوشت قربانی آماده پذیرایی از مهمانان و از هر راه رسیده ای است.
در این ایام همه اقشار مردم بخصوص کودکان و نوجوانان،دختران و پسران با پوشیدن لباسهای نو و چارقدهای(چادر اصیل ترکمن) الوان و رنگارنگ و بعضاً با زیور آلات قدیمی و سنتی خود را می آرایند.
بدین ترتیب ترکمن صحرا سه روز پرنشاط و شاید شادترین ایام خود در طول یک سال را پشت سر  می گذارد.

منبع:1:کارمیدانی نویسنده 2:کتاب مردم شناسی ترکمنهای ایران -مولف عقیل تقوی -انتشارات مختومقلی فراغی –گرگان 1388ص 262