به گزارش عدالت خواهان گلستان"با توجه به تشکیل ساواک در سال ۱۳۳۵، طبعا سندی در مورد جبهه ملی اول در آرشیو آن به چشم نمیخورد. مگر آنچه از اسناد دادسرای نظامی ارتش و وزارت جنگ در بایگانی ساواک نگهدارشده است.
با این حال رویه چهار جریان جبهه ملی و بررسی های ساواک در این گروه نشان از آن دارد که اعضای جبهه ملی اراده شان را در راستای اهداف و اراده آمریکایی ها در کشور گره زده بودند و در همین راستا بود هیچ گاه نتوانستند اقبالی در میان جریان مردمی داشته و تنها با سو استفاده از عناصر همچون مصدق السلطنه،عده ای را معطل خود نموده بودند.
سرخوردگی از مشی عدم تقابل با استعمار آمریکا و استبداد شاهنشاهی در برهه هایی مختلف موجب شد خطوط انشعاب دائمی در جبهه ملی خودنمایی کند و گروه هایی همچون مجاهدین خلق با شعارهای مبارزه با امپریالیسم و خط مبارزه مسلحانه با رژیم شاه خودنمایی کند و عده زیادی را از خط اصیل انقلاب منحرف نمایند.
بنابر اسناد ساواک دهه 1340 رهبران جبهه ملی در پاسخ به درخواستهای مکرر هواداران جوان مبنی بر انجام حرکت یا تجدید سازمان جبهه دائما بًه نامساعد بودن شرایط اشاره کرده و امکان تغییر اوضاع را موکول و منوط به خواست آمریکا می نمودند و در این در حالی بود که در جلسات محدود ایشان که البته جاسوسان ساواک در آن حضور داشتند مدام به این مسئله اذعان می نمودند که به هیچ وجه انتقادی نباید به آمریکا و شخص شاه صورت بگیرد. در طول تمام سالهای پس از تشکیل جبهه ملی، چشم ملی گرایان لیبرال به آمریکا بود تا باگوشه چشمی به آنها و چشم غرهای به شاه امکان فعالیت و ایجاد فضای باز سیاسی در ایران رابرای خودشان فراهم آورند وعملا نیز تا پیدایش چنین وضعیتی که با روی کار آمدن کارتر درکاخ سفید ایجاد شد، تنها نظاره گر خفقانو سرکوب و انحطاط و فساد وگسترش نفوذ بیگانگان بودند و تنها با چراغ سبز امریکا از سال ۱۳۵۶ مجددا فًعال شدند،البته در این سالها جنبش دانشجویی در داخل و به ویژه در خارج فعالیتهایی با عنوان جبهه ملی خارج کشور انجام می دادند که تنها اشتراک اسمی با جبهه ملی سابق داشته و حتی در اسناد ساواک نیز بین این دوتمایز وجود دارد.
رهبران جبهه ملی در آغاز عبارت بودند از،کریم سنجابی رئیس و دبیر هیات اجرایی،شاهپور بختیار مسئول تشکیلات ،اسدالله مبشری مسئول بازرسیٔ-رضا شایان مسئول امور مالی،داریوش فروهر مسئول انتشارات و سخنگوی جبهه،از سوی دیگر اعضای شورای مرکزیکاظم حسیبی، کریم سنجابی، شاهپور بختیار، مهدی آذر، جهانگیر حق شناس، زیرک زاده، ابوالفضل قاسمی، احمد مدنی،محمود مانیان، شانه چی، امیر علایی و مبشری، ریاست شورای مرکزی راکاظم حسیبی برعهده داشت.
در این تشکل، ریاست جبهه ملی چهار به اتحاد نیروهای ملی در ۳۰ تیر ۱۳۵۷،هیات اجرایی برعهده دکتر کریم سنجابی و اعضای آن بختیار، فروهر، حسیبی و مبشری بودند. درشهریور ۵۷ سران جبهه ملی برای تحقق خواسته های خود در چهارچوب قانون اساسی وکسب برخی ،امتیازات مشغول مذاکره و چانه زنی با دولت شریف امامی بودند، اما حضور میلیونی مردم در مراسم عید
فطر و متعاقبا کًشتار مردم مسلمان در ۱۷ شهریور معادلات طرفین را برهم زد.
در وضعیت انقلابی کشور طی نیمه دوم همین سال،گسترش تعارض میان نیروهای انقلابی، جبهه ملی ناچار شد مقابل رژیم مواضع تندتری اتخاذ کند، اما همچنان خواهان انجام اصلاحات در قالب قانون اساسی بود. سنجابی رهبر جبهه ملی طی مصاحبه ای در ۱۹ مهر ۵۷ اعلام کرد ما سلطنت مشروطه را رد نمیکنیم و با آن مخالفتی نداریم آنچه ما میخواهیم از بین رفتن کامل استبداد است.
سنجابی حتی پس از ملاقات با امام در پاریسدر آبان 57 از اعلام غیر قانونی و نامشروع بودن رژیم سلطنتی خودداری کرد و تنها با ملاحظه قاطعیت امام و برای حفظ موقعیت وکسب وجهه مردمی بود،که باصدور بیانیه سه ماده ای به خواست رهبر انقلاب و مردم مبنی بر اعلام غیر قانونی بودن نظام پادشاهی وعدم امکان سازش با آن گردن نهاد.
البته ملیون لیبرال علی رغم اعلام موضع علنی، در خفا همچنان به دنبال سازش با رژیم شاه بودند. پس از بازگشت سنجابی از پاریس و بازداشت ظاهری وی و داریوش فروهر، ملاقات هایی با سپهبد ناصر مقدم،رئیس ساواک و شخص شاه داشتند. سنجابی در دیدر با مقدم گفت:ما ممکن است برای شاه به منزلهآخرین تیر ترکش باشیم.در این مقطع و درپی رهنمود های آمریکا، شاه به مذاکره و آشتی با مخالفان میانه رو یعنی ملی گراها میاندیشید. شاه از تمایل و شرایط ملیون برای سازش از طریق غربی ها و واسطه هایی مانند احسان نراقی مطلع بود. نراقی از رهبران جبهه برای شاه پیام آورده بودکه آنان تحت شرایطی حاضرند با پشت کردن به مذهبیون با شاه برای تشکیل دولت به توفق برسند.
شاه نیز پس از مذکره مستقیم با ملیون به آنان ییشنهادتشکیل دولت داد .سران جبهه نیز در جلسات داخلی خود کلیت پیشنهاد را پذیرفته و در پی یافتن فرد مطلوب و نیز حل مشکل خود با امام سازش ناپذیر و به اصطلاح خود مجاب کردن یا دور زدن ایشان بودند.
اما شاهبور بختیار بدون هماهنگی با شورای جبهه، کار را با شاه تمام کرد و خبر انتصاب او به سرعت منعکس شد. شورای جبهه ملی هم در واکنشی انفعالی و برای حفظ وجهه خود و در واقع برای تلافی تمرد و زیاده خواهی او، بختیاررا از جبهه اخراج و همکاری با وی را تحریم کرد.
تاکتیک ملیون برای مطرح کردن خود نزد آمریکا و شاه، بزرگ جلوه دادن تهدید نیروهای مذهبی و نیرومند نشان دادن خود برای جایگزینی و مهار مذهبیون بود. در آذر ۵۷ که سنجابی و فروهر تحت نظرمقامات ساواک به سر می بردند خطاب به مقامات عالی رتبه رژیم پهلوی گفتند: بازدداشت ما دو نفر در ابتدای امر می توانست مقداری موجه باشد، اما هرچه زمان بگذرد میدان برای دیگران و بخصوص آخوندها خالی میماند و ما از سازماندهی و ایجاد یک سازمان متشکل در مقابل آنان عقب خواهیم ماند،وقت آن رسیده که جبهه ملی تلاشهای خود را شدت دهد و سازماندهی کند تا بتواند در آینده مقابل آخوندها ایستادگی نماید.
همزمان جبهه ملی برای مطرح کردن خود به عنوان جانشین نظام پادشاهی و جلب نظر ایالات متحده تماسهایی با مقامات سفارت آمریکا در ایران برقرارکرد. ارزیابی مسئولان سفارت پس از اولین ملاقات باکریم سنجابی چنین است:سنجابی می خواست چیزی را که وی حسن نیت خودش، عقاید روشنفکرانه وگرایش طرفدار غرب برای توجه ایالات متحد میداند را به طور غیر مستقیم منتقل کند.
ارزیابی مسئولان سفارت آمریکا از ملاقات بعدی بسیارگویا ر مبین شرایط نابسامان،ضعف و انفعال جبهه ملی است.
در آخرین روزهای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی و ورود امام خمینی به وطن، جبهه ملی هرچه بیشتر ازکاروان انقلاب عقب افتاد. عدم حضور موثر سران جبهه در شورای انقلاب منصوب امام و نیز دولت موقت و ناتوانی در بسیج توده ای و مخالفت با برخی مواضع امام از جمله دیگر شاخص هایی است که حاکی ازعدم حضور موثر و فاصله گیری تدریجی آنان از جنبش اسلامی ملت مسلمان ایران می باشد. و چنانچه پس از انقلاب مشاهده شد، جبهه ملی از جمله نخستین گروههایی است که به مخالفت با اسلام مکتبی و فقاهتی و خط امام پرداخت. و نهایتآ پس از موضعگیریهای فراوان به دنبال اعلام مخالفت صریح با لایحه قصاص و قصد راهپیمایی و تحریک مردم، امام خمینی طی سخنانی تند و صریح در ۲۵ خرداد ۱۳۶ غیر قانونی و مرتد بودن این تشکیلات را اعلام نموده و مهر پایان به فعالیت های تشکیلاتی ملیگرایان لیبرال زد.
